Pišu: Emir Hadžikadunić i Sead Turčalo
Tajni sastanak Petera Marocca, tadašnjeg visokog američkog zvaničnika bliskog administraciji Donalda Trumpa, s Miloradom Dodikom 2018. godine ostao je izvan fokusa bosanskohercegovačke političke javnosti. No, prema istraživanju uglednog časopisa ProPublica, taj susret izazvao je ozbiljno negodovanje tadašnje američke ambasadorice u BiH, Maureen Cormack. Njen animozitet prema ovom potezu nije bio samo refleks dosljedne američke politike prema Balkanu, već i odraz dublje frustracije zbog evidentnog zaokreta američke vanjske politike, u kojoj su tradicionalni saveznici i geopolitičke paradigme postajale sve manje relevantne.
Susret s Miloradom Dodikom koji otvoreno podriva Dejtonski mirovni sporazum, njeguje separatističke aspiracije i koji se već tada nalazio pod američkim sankcijama, bio je simbol šire promjene u pristupu Washingtona globalnim kriznim tačkama. Danas je Marocco visoki dužnosnik američkog State Departmenta i drugi čovjek USAID-a, s neobičnom misijom da ovu instituciju, ključni instrument američkog globalnog utjecaja kroz razvojnu pomoć, sistematski demontira.
Njegov meteorski uspon nije samo biografski kuriozitet već i simptom dubokih promjena u američkom strateškom promišljanju. Centralni vektor tih promjena kojim svjedočimo u prvim sedmicama djelovanja nove administracije i Bijeloj kući postaje redefinicija globalnih prijetnji: Rusija više nije primarna meta američke geopolitičke strategije, dok se Ukrajina sve više suočava s mogućnošću da joj SAD nametne priznanje teritorijalnih gubitaka i redefinisanu realnost podjele zemlje.
Ovakav razvoj događaja, dodatno produbljuje unutrašnju fragmentaciju evropskog kontinenta, koji je prije nekoliko sedmica bio ključni strateški partner, a nakon govora američkog potpredajednika JD Vance na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji to više nije, odnosno ne ono liberalno-demokratsko krilo Evrope. Liberalne evropske elite, nesigurne i razjedinjene, djeluju paralizovano pred nadirućom desnicom, dok istovremeno ruski politički establišment i evropske suverenističke snage s entuzijazmom pozdravljaju novu realnost.
Dekonstrukcija liberalnog poretka
Ideološki okvir koji sve više oblikuje ovaj novi poredak snažno odražava geopolitičke teorije ruskog filozofa Aleksandra Dugina. Njegova doktrina “evroazijanizma” temelji se na tvrdnji da je unipolarni, liberalni svijet predvođen Sjedinjenim Državama na ivici sloma. Istovremeno se rađa multipolarni poredak baziran na suverenim civilizacijskim blokovima (Rusija, Kina, islamski svijet, evropska radikalna desnica). Dekonstrukcija liberalnog poretka, u tom okviru, podrazumijeva odbacivanje univerzalnih principa ljudskih prava i slobodnog tržišta, te formiranje alternativnog sistema u kojem bi američka dominacija bila svedena na minimum.
Duginov suverenistički pristup nastoji redefinirati globalne odnose tako da ključne sile, ujedinjene svojim antimodernističkim i antiglobalističkim stavovima, razbiju postojeće liberalne institucije poput EU-a i NATO-a. Pri tome, savezništvo Rusije s evropskim radikalno desničarskim strankama te azijskim silama poput Kine i Irana ima ključnu ulogu u eliminaciji anglo-američkog hegemonizma. Iako Trumpova administracija ne djeluje svjesno u ideološkom okviru Duginovog evroazijanizma, određeni aspekti njene politike otvaraju prostor za parcijalnu realizaciju Duginovih koncepata. Trumpov skepticizam prema NATO-u, podrška evropskim radikalno desničarskim pokretima, američki izolacionizam i trgovinski protekcionizam slabe tradicionalne saveze sa zapadnoevropskim partnerima. Svi ti elementi se indirektno uklapaju u praktičnu realizaciju Duginovog ideološkog okvira.
Ključna razlika između Trumpove i Duginove vizije leži u odnosu prema Kini. Dok Dugin vidi savez Moskve i Pekinga kao temelj evroazijske budućnosti, Trump Kinu doživljava kao glavnog rivala i nastoji stvoriti globalnu antikinesku koaliciju. To pokazuje da, uprkos određenim podudarnostima, američka strategija ostaje autonomna i ne uklapa se u potpunosti u evroazijsku paradigmu.
BiH u svijetu bez sigurnih saveznika
U ovom novom geopolitičkom kontekstu, Bosna i Hercegovina se suočava s krajem ere liberalnog intervencionizma i dolaskom perioda u kojem međunarodna pomoć više nije ni sigurna ni bezuslovna. Tradicionalni narativi bosanskohercegovačke vanjske politike, oslonjeni na očekivanje zapadne zaštite i intervencije i narativ o “proevropskom” sada se suočavaju s ozbiljnim ograničenjima. Pitanje koje ostaje otvoreno jeste: šta uopće znači biti „proevropski“ u ovom trenutku? Da li je Evropa Giorgie Meloni, Viktora Orbana, Roberta Fica i njihova politika identiteta, suverenizma, antimigracija i antiislamizma? Ili je to još uvijek ona stara Evropa slobode, jednakosti, radničkih sindikata i ljudskih prava?
Da li je M. Dodik svojom politikom političkog realizma, računajući na prolaznost mandata američkog ambasadora M. Murphya i američke liberalne i intervencionističke politike, gledao dalje od većine pro-bosanskih političara?
