Piše: Mustafa Cerić
Ovo je odgovor na objavljivanje i promociju knjige „Jeruzalemski muftija El Huseini i Muslimani BiH – zamračena priča iz Drugog svjetskog rata“ autorice Mirjane Kasapović. Cilj ovog odgovora je ispravljanje tendencioznih interpretacija, odbacivanje kolektivne krivnje i reafirmacija historijske odgovornosti utemeljene na naučnim standardima.
Načelni stav
Nacizam i antisemitizam predstavljaju zločine protiv čovječnosti. Oni su nespojivi s univerzalnim ljudskim pravima, moralnom filozofijom i etičkim temeljima suvremene Evrope. Ove ideologije moraju biti osuđene jasno, dosljedno i bez ikakve relativizacije. Međutim, takva osuda ne daje legitimitet pripisivanju kolektivne moralne odgovornosti čitavim etničkim ili vjerskim zajednicama. Kolektivna krivnja nije legitimna historijska kategorija niti etički održivo načelo.
Pojedinačna kolaboracija nasuprot kolektivnoj stigmatizaciji
Kolaboracija s nacističkom Njemačkom tokom Drugog svjetskog rata postojala je širom Evrope i šire. Na ponašanje pojedinaca i grupa utjecali su politički, ideološki, oportunistički i prisilni faktori, bez obzira na nacionalnu, etničku ili vjersku pripadnost. Takvi primjeri postojali su širom Evrope, među Nijemcima, Hrvatima, Srbima, Francuzima, Ukrajincima, Arapima i drugim narodima. Kolaboracija je bila rezultat individualnih političkih odluka, a ne etničke ili vjerske pripadnosti.
Odgovorna historiografija jasno razlikuje:
• pojedinačne aktere i kolektivne identitete
• političke saveze i naslijeđene karakteristike
• kontekstualnu analizu i moralnu insinuaciju
Svaki pokušaj da se postupci određenih ratnih figura generaliziraju i pripišu muslimanima Bošnjacima kao kolektivu predstavlja grubo kršenje osnovnih metodoloških principa historijske nauke.
Historijski kontekst jevrejsko–muslimanskih odnosa u Bosni
Bosna ima višestoljetnu tradiciju jevrejsko–muslimanskog suživota. Nakon progona Sefardskih Jevreja s Pirinejskog poluotoka 1492. godine, Bosna, a naročito Sarajevo, postaje prostor utočišta u kojem je jevrejska zajednica razvijala svoj vjerski, kulturni i ekonomski život.
Ovaj suživot nije bio slučajan niti privremen, već strukturalno ugrađen u urbani život, trgovačke mreže i društvene institucije. Jevrejsko prisustvo u Bosni opstajalo je stoljećima unutar pluralnog društvenog okvira koji su oblikovali muslimani, Jevreji, pravoslavci i katolici.
Muslimani Bošnjaci i zaštita Jevreja tokom drugog svjetskog rata
Čak i u ekstremnim okolnostima Drugog svjetskog rata, historijski izvori bilježe slučajeve u kojima su muslimani Bošnjaci štitili svoje jevrejske komšije i čuvali jevrejsko kulturno naslijeđe, često izlažući vlastite živote ozbiljnom riziku.
Ove činjenice ne negiraju postojanje kolaboracije na drugim mjestima, ali nedvosmisleno pobijaju tvrdnje da su muslimani Bošnjaci kao kolektiv bili inherentno antisemitski ili ideološki povezani s nacizmom.
Selektivna historija i političko uokvirivanje
Selektivno naglašavanje najkontroverznijih epizoda, uz istovremeno prešućivanje šireg historijskog konteksta, predstavlja političko uokvirivanje, a ne uravnoteženu naučnu analizu. Takav pristup pretvara historiju u instrument suvremene stigmatizacije.
Akademski integritet zahtijeva:
• proporcionalnost
• kontekstualizaciju
• priznavanje složenosti historijskih procesa
Bez ovih elemenata, historiografija rizikuje da postane sredstvo ideoloških narativa, a ne potraga za istinom.
Suvremene moralne implikacije
Stigmatizacija Bošnjaka kroz historijske insinuacije posebno je problematična u svjetlu suvremene historije. Bošnjački narod bio je žrtva sistematskog progona, etničkog čišćenja genocida i udruženog zločinačkog poduhvata tokom 1990-ih godina, zločina koji su utvrđeni presudama međunarodnih sudova. U tom kontekstu, narativi koji normaliziraju kolektivnu sumnju ili naslijeđenu krivnju doprinose produženoj dehumanizaciji i podrivaju procese postkonfliktnog pomirenja.
Dosljedan etički standard
Bošnjačka muslimanska zajednica odlučno odbacuje:
