Budžeti opština i gradova u BiH: Uglavnom usmjereni na potrošnju, rijetko na program

Iskustva Konjica

Ćatić kaže da podržavaju sve inicijative koje su rodno odgovorne, a koje su upućene Gradskom vijeću Konjic. 

„Prateći potrebe sugrađanki kada je riječ o zdravstvenom aspektu podržao inicijativu za kupovinu ginekološkog stola za djevojke i žene s invaliditetima, što je u fazi realizacije. Spremni smo i dalje slijedeći našu poslovnu politiku budžet kreirati vodeći računa o rodno odgovornom aspektu planiranja i izvršenja budžeta“, kaže Ćatić.   

Pozitivnih primjera ima, ali puno je opština i gradova, posebno nerazvijenih, koje u svojim budžetima nemaju rodnu komponentu. Neke lokalne zajednice o ROB-u uopšte ne žele razgovarati. Iz 10 opštinskih i gradskih uprava nismo dobili odgovore na upite. Dok su neke zajednice pioniri rodno odgovornog budžeta, neke će još dugo čekati na ovaj iskorak. 

„Naš Budžet nije rodno odgovoran. Trenutno nismo spremni učiniti naš Budžet rodno odgovornim“, kaže Zorka Milinović, pomoćnica načelnika za finansije grada Busovača. 

Ni budžet Opšine Travnik još nije rodno odgovoran. No, u ovoj lokalnoj zajednici edukuju se o važnosti ovakvog programskog budžetiranja. 

„Općina Travnik je imenovala osobe za koordinaciju implementacije Memoranduma o razumijevanju između agencije UN-a za rodnu ravnopravnost i osnaživanja žena. Imenovane kontakt osobe prisustvovale su treningu rodno odgovornog budžetiranja i u redovnoj su komunikaciji sa ekspertima UN Women kako bi realizirali projekat. Općina je u fazi pripreme donošenja gender akcionog plana, koji će se početi primjenjivati početkom iduće godine kroz budžetske instrukcije“, najavljuje Dražana Solomun iz Službe za ekonomsko finansijske poslove opštine Travnik. 

Budžeti u BiH i dalje linijski, ali neke opštine i gradovi prave iskorake

Edita Miftari, koordinatorica u oblasti rodno odgovornog upravljanja pri UN Women BiH kaže kako u BiH u BiH ne postoji sveobuhvatni sistemski pristup praćenju i objavljivanju javnih izdvajanja za rodnu ravnopravnost i osnaživanje žena, što predstavlja osnovu indikatora 5.c.1 u okviru Cilja održivog razvoja 5 – Rodna ravnopravnost. 

„Zbog toga, nažalost, nemamo podatke o broju lokalnih zajednica čiji budžeti imaju rodno odgovornu komponentu. Ovo je vezano i za činjenicu da se na lokalnom nivou još uvijek ne koristi programski format budžeta, koji se, za razliku od trenutnog linijskog formata, fokusira na očekivane rezultate aktivnosti koje se provode njegovom realizacijom, a ne isključivo na utrošak. Upravo ćemo uvođenjem programskog budžetiranja imati mogućnost povezivanja raspodjele resursa i ishoda upotrebe tih resursa, te fokusirati budžetski proces na učinak i time poboljšati efikasnost i efektivnost potrošnje javnih sredstava“, objašnjava Miftari.  

UN Women ured u BiH je u aprilu 2023. godine potpisao memorandume o razumijevanju sa 12 opština i gradova iz cijele države. Saradnja je rezultat želje da se ostvari cilj zajedničkog doprinosa ostvarenju napretka u ispunjavanju obaveza u pogledu rodne ravnopravnosti u skladu sa domaćim zakonima i politikama, međunarodnim obavezama BiH, te sa Evropskom poveljom o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou, kao i u skladu sa zahtjevima u sklopu evropskih integracija.

Ova UN-ova agencija je organizovala osam treninga za 156 predstavnika/ca lokalnih zajednica, sve kako bi im se približilo značenje i važnost rodno odgovornog budžetiranja. 

„Budući da su sadašnja zakonska ograničenja koja predstavljaju značajan izazov na lokalnom nivou, a tiču se isključive upotrebe linijskog budžetskog formata. Uprkos tome, dio jedinica lokalne samouprave je već usvojio rodno osjetljive budžetske instrukcije, te unaprijedio kriterije za podršku pojedincima/kama i organizacijama, tako da su rodno odgovorniji i u obzir značajnije uzimaju rodni aspekt aplikacija (recimo za bespovratna sredstva, grantove organizacijama civilnog društva, podršku sportskim timovima i slično)“, pojašnjava Miftari. 

Zašto je bitno da budžeti budu rodno odgovorni i koji su efekti ROB-a? 

Rodno odgovorno budžetiranje je poznato i kao „dobro budžetiranje“ ili „pravilno budžetiranje“ jer pored toga što za cilj ima jednake koristi i za žene i za muškarce, ono je takođe ugrađeno i u reformu upravljanja javnim finansijama koja je usmjerena na poboljšanje efikasnosti, odgovornosti i transparentnosti u korištenju javnih sredstava. 

„Rodno odgovoran budžet je stoga i jedan od ključnih strateških pristupa za rodno osviještenu politiku i integraciju ciljeva rodne ravnopravnosti u politike i proračune. Efikasan sistem upravljanja javnim finansijama trebalo bi da integriše rodnu ravnopravnost u sve faze budžetskog ciklusa“, kaže Miftari.

ROB je nekada kupovina higijenskih uložaka, nekada dodjela granta, a nekada može biti i skriveno kada se, primjera radi, izdvaja novac za javne projekte koji su nazigled neutralni, ali od njega u suštini najviše koristi imaju žene. 

„Rodno odgovorno budžetiranje stavlja u fokus pitanja koja često prolaze nezapaženo prilikom analize budžeta i donošenja odluka. Ta pitanja uključuju ulogu neplaćenog rada u ekonomskim i društvenim rezultatima, posebno nejednaku raspodjelu i odgovornost za neplaćeni rad koja se nameće ženama, te u kojoj mjeri žene mogu izraziti svoje potrebe i učestvovati u donošenju odluka o budžetima. Rodno odgovorno budžetiranje dovodi do donošenja odluka na osnovu snažnih dokaza i pruža donosiocima politika važan analitički alat za razumijevanje implikacija koje vladini programi imaju u smislu njihovog opsega i efikasnosti za nositelje prava“, zaključuje Miftari. 

Evidentno je da najveći broj lokalnih zajednica nema ni dovoljno znanja ni vještina za promjenu načina budžetiranja, ali da postoje brojne opštine i gradovi koji su svijetli primjeri iz kojih mogu učiti one lokalne zajednice čiji budžeti još nisu prepoznali važnost ROB-a.