Negiranje genocida, ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti te veličanje ratnih zločina već četiri godine je krivično djelo u Bosni i Hercegovini, ali negatorski sadržaji i dalje su u velikoj mjeri prisutni u javnom prostoru.
Pravosuđe je imalo dovoljno vremena za uspostavljanje sudske prakse, ali izuzetno rijetki slučajevi osuđujućih presuda govore da promjene Krivičnog zakona BiH od strane nekadašnjeg visokog predstavnika u BiH Valentina Inzka nisu imale previše efekta.
Tokom 2025. zabilježeno je 99 slučajeva negiranja genocida, što je skoro sedam puta manje nego tokom 2022, podaci su iz Izvještaja o negiranju genocida u Srebrenici koji objavljuje Memorijalni centar Srebrenica.
“U izvještajnom periodu za 2025. godinu zabilježeno je ukupno 25 individualnih aktera (lica) koji su u javnom medijskom prostoru negirali genocid, kao i 9 medijskih platformi koje su u svojim objavama negirale genocid. Najveći broj negatorskih istupa dolazi iz Srbije, a zatim iz Bosne i Hercegovine, tačnije iz entiteta Republika Srpska”, navodi se u Izvještaju.
Dok su mediji i online prostor uglavnom rezervisani za negiranje genocida, offline prostor je plodno tlo za glorifikaciju i veličanje ratnih zločinaca.
Tako u mnogim gradovima u Republici Srpskoj postoje grafiti ili murali podrške Ratku Mladiću, na ploči na Vracama iznad Sarajeva je i ploča kojom mu se odaje počast, a mnoga narodna veselja, vašari i okupljanja propraćena su negatorskom ikonografijom.
Tako su na vašaru u Bratuncu, na Kočićevom zboru, na Jagnjijadi u Vučijoj Luci… posjetioci mogli vidjeti i kupiti majice sa likom Ratka Mladića.
Dok se u javnom offline svijetu glorifikuju počinioci genocida, online prostor rezervisan je za negiranje zločina za koje su osuđeni.
Na pitanje postoji li veza između glorifikovanja i negiranja, Nerzuk Ćurak, akademik i profesor Fakulteta političkih nauka u Sarajevu, odgovara da je teže ne pronaći vezu.
Objašnjava da je glorifikacija ratnih zločinaca istovremeno negacija naracije o genocidu.
“To jedno proizilazi naprosto iz drugoga, mada mi možemo imati i situacije u kojima nije nužna glorifikacija ratnih zločinaca da bi se poricao genocid”, pojašnjava Ćurak.
U svojoj izjavi za Buku kaže da je glorifikovanje počinilaca genocida vezano i za vremenski period od momenta u kom se desio genocid jer se nakon 100 godina smanjuje potreba za pojedinačno slavljenje zločinaca, čak i kada je negiranje genocida glavni državni narativ.
Žrtve srpske nacionalnosti koncentracijskog logora u Jasenovcu ili jermenske žrtve, pojašnjava Ćurak, češće se negiraju, pojašnjava Ćurak, nego što se zločinci odgovorni za te radnje pominju kao heroji.
U sadašnjem kontekstu primjećuje da je glorifikacija ratnih zločinaca postala politička, društvena i kulturna norma onih struktura koje ni na koji način ne žele da se suoče s tim da je počinjen genocid.
Univerzitetska profesorica sociologije Sarina Bakić pojašnjava da glorifikaciju i negiranje genocida, ratnih zločinaca i zločina protiv čovječnosti ne čine samo politički ili ideološki stavovi, već duboko ukorijenjena kulturna praksa koja djeluje na više nivoa društava kako Bosne i Hercegovine tako i šireg Zapadnog Balkana.
“Prevazilazeći okvire koji i negiranje i glorifikaciju tretiraju kao odstupanje od historijske istine ili jednostavno odbijanje međunarodnog pravnog konsenzusa, ove dvije pojave vidim kao strukturirane i održavane kulturne procese koji su ritualizirani, performativni i društveno reproducirani”, kaže Bakić.
Naglašava kako se negiranja i glorifikovanja zločina i zločinaca manifestuju ne samo u formalnom političkom govoru i institucionalnim okvirima, već i u kulturnim artefaktima poput literature, muzike, javnih spomenika, grafita i lokalnih komemoracija.
“Ovi elementi nisu slučajni, već oblikuju simboličku infrastrukturu koja podržava i glorifikaciju i negiranje. Ove dvije pojave predstavljaju dominantne narative i izuzetno složen sistem vrijednosti kreiran od strane autoritarnih režima koji i dalje opstaju u okviru onoga što se konvencionalno naziva procesom demokratske tranzicije”, dodaje.
Sve to dovodi do toga da se kroz vrijednosne sisteme, ponašanja i emocije formira i učvršćuje opasan, regresivan kulturni konstrukt, u kojem danas živimo.
Ovakva ponašanja, primjećuje Bakić, nisu samo tolerisana, već su često i legitimisana i nagrađivana kroz različita odlikovanja, akademske platforme i religijske institucije.
“Ova normalizacija uklapa negiranje i glorifikaciju zločina i zločinaca u svakodnevni život, pretvarajući ga u implicitno prihvaćeni dio kulturnog pejzaža. Ovakve prakse katastrofalno utiču na preživjele, oblikuju međunacionalne odnose i koče procese pravde, pomirenja i međusobnog povjerenja.”
Docent Odsjeka za sociologiju Fakulteta političkih nauka, Abdel Alibegović kaže kako glorifikacija ratnih zločinaca nije uopšte sporedna pojava, nego nastavak negiranja genocida.
S aspekta Sociologije nasilja, posebno Sociologije genocida negatori genocida pojavljuju se kao akteri koji nastoje dati smisao zločinu.
U to smislu genocid se nastoji opravdati tradicijom, kulturom ili ideologijom, a glorifikacija je upravo taj mehanizam.
“Kroz davanje imena ulicama, školama ili institucijama po zločincima, počinioci genocida se predstavljaju kao branitelji naroda i nacionalni heroji. Time se postiže dvostruko: s jedne strane, žrtva se delegitimizira, jer se prikazuje kao „krivac“, a s druge strane zločin se normalizira kao opravdana i potrebna akcija”, pojašnjava Alibegović.
Dodaje da se to, prema Charnyju opisuje kao stvaranje „kulture negiranja“, gdje društvo zatvara oči pred činjenicama i u javnom diskursu zamjenjuje uloge žrtve i zločinca.
“Kada se izvršioci genocida heroiziraju, to ne služi samo sjećanju na njih – to je svojevrsni simbolički čin koji kaže: „genocida nije ni bilo, oni su branili narod“. Dakle, glorifikacija je vrhunac negiranja: bez negiranja genocida ne bi bilo moguće javno veličati one koji su ga počinili”, objašnjava.
Nema dileme kako je uzročno-posljedična veza neraskidiva i jasan pokazatelj da glorifikacija nije izolovana praksa, već konačni ishod negiranja. Proces se zatvara tako što se zločin pretvara u „nacionalnu vrlinu“.
Vezu između glorifikacije i negiranja Alibegović svrstava u jasno precizne etape od kojih je prva negiranje koje počinje već tokom samog genocida: prikrivanje tragova (sekundarne grobnice), cenzura informacija, pravdanje nasilja.
“Relativizacija – nakon počinjenja genocida, šire se narativi da su „svi činili zločine“, da je „rat apsolutno zlo“ i da „ne treba isticati razlike između strana“. Cilj je neutralizirati pojam genocida”, dodaje Alibegović.
Treća etapa je ideološko opravdanje – genocid se zatim tumači kao politički ili vojni čin „nužne odbrane“ naroda. Počinje ugradnja opravdanja u nacionalne mitove i udžbenike.
“Posljednja etapa je glorifikacija, u kojoj počinioci dobijaju status heroja, a genocid se predstavlja kao povijesni čin zaštite”, kaže Alibegović.
Mediji kao negatori i platforma za distribuciju negatorskog sadržaja
Nekada su mediji “samo” platforma za negiranje genocida, a nekada i sami kreatori takvog sadržaja. Memorijalni centar je tokom 2025. zabilježio na desetine slučajeva u kojima su mediji kreatori, a ne samo distributeri, sadržaja kojim se negira genocid.
“Alo”, “Informer” i “Politika” su mediji koji prednjače po broju negatorskih tekstova. Od takvih medija, a koji bi trebalo da budu odgovorni i za komentare svojih pratilaca, nemoguće je očekivati da uklanjaju negatorske komentare ili da izjavama političara u kojima negiraju sudske presude daju kontekst.
Tokom 2025. “Alo” je 11 puta negirao genocid, dok su to “Informer” i “Politika” uradili u po 10 slučajeva.
No, profesionalni mediji ovom pitanju posvećuju dosta vremena i resursa.
Portal Fokus je na svojoj web stranici isključio opciju komentara kako bi se štetni narativi smanjili, a jedan od razloga za zabranu komentarisanja je i, prema izjavi glavnog urednika Dinka Dundića, sprečavanje negatorskog sadržaja.
“Na društvenim mrežama pokušavamo, u skladu sa raspoloživim resursima, reagovati i brisati takve vrste komentara. Međutim zbog velikog broja komentara teško je ispratiti svaki pojedinačni slučaj. Društvene mreže, posebno Facebook, imaju i samoregulaciju, tako da i naši čitatelji imaju mogućnost prijaviti takve vrste komentara koji nerijetko budu izbrisane a nalozi sa kojih se pišu suspendovani”, kaže Dundić.
Portal Klix jedan je od rijetkih koji ima interni sistem i program prepoznavanja mrzilačkih i negatorskih sadržaja.
“Imamo nekoliko svojih mehanizama borbe za suzbijanje uvredljivih i mrzilačkih komentara, uz ogromnu podršku i umjetne inteligencije”, kaže glavni urednik Klixa, Semir Hambo.
Njihovi čitaoci putem mehanizma za prijavu komentara mogu posebno odabrati opciju – negiranje genocida.
“Međutim kada su društvene mreže u pitanju tu se borimo koliko uspijevamo ručno, ali je to jako nezahvalno”, dodaje Hambo.
Novinari Detektora svaki uočeni slučaj negiranja genocida, ratnih zločina ili veličanja osuđenika nastoje novinarski analizirati u skladu sa propisanim zakonskim normama u BiH, te pozvati institucije na procesuiranje.
